Demans (Bunama) ve Alzheimer

Demans tek başına bir hastalık değildir; Türkçedeki karşılığıyla "bunama" demektir ve zihinsel işlevlerde günlük yaşamı etkileyecek derecede gerilemeyi tanımlayan bir tablodur. Demansa neden olan en sık hastalık Alzheimer hastalığıdır; bazı nedenler ise geri döndürülebilir olduğundan doğru tanı önemlidir.

Demans bir hastalık adı değildir. Türkçede "bunama" anlamına gelir ve kişinin sosyal ve mesleki yaşantısını etkileyecek, eski durumuna göre gerilemeye yol açacak derecede zihinsel işlevlerde bozulma ile giden bir tabloyu tanımlar. Bu tabloya yol açan çok sayıda farklı hastalık vardır. Hem kişide neden olduğu ciddi sorunlar hem de bakım verenlere yüklediği ağır yük nedeniyle önemli bir halk sağlığı problemidir. 65 yaş üzeri nüfusta yaklaşık %10, 85 yaş üzerinde ise %50'nin üzerinde görülür.

Demansa neden olan en sık görülen hastalık Alzheimer hastalığıdır (olguların yaklaşık %60-70'i). Bunun dışında sinir sisteminin diğer dejeneratif hastalıkları, beyin damar hastalıkları (kanama, damar tıkanmaları), metabolik hastalıklar, vitamin eksiklikleri (özellikle B grubu), kronik ilaç-alkol kullanımı, çevresel toksinler, merkezi sinir sistemi enfeksiyonları, beyin tümörleri ve kafa travmaları da demansa yol açabilir.

• Alzheimer hastalığı: en sık tür; sinsi başlangıçlı, yakın bellek kaybının öne çıktığı form.
• Vasküler demans: beyin damar hastalıklarına (inme) bağlı; basamak basamak kötüleşme olabilir.
• Lewy cisimcikli demans: dalgalanan dikkat, görsel varsanılar ve parkinson benzeri bulgularla seyredebilir.
• Frontotemporal demans: daha erken yaşta, davranış ve dil değişikliklerinin öne çıktığı form.

Alzheimer'da en önemli risk faktörü yaştır; 85 yaş sonrası neredeyse iki kişiden birinde görülür. Diğer risk faktörleri arasında kadın cinsiyet, aile öyküsü ve bazı genetik özellikler (apolipoprotein E e4 aleli) bulunur. Buna karşılık önlenebilir ya da kontrol edilebilir risk faktörleri de vardır: hipertansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, damar sertliği, inme, depresyon, işitme kaybı, hareketsizlik ve sosyal izolasyon. Bu etkenlerin kontrolü demans riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Alzheimer'da hastalar genellikle unutkanlık yakınmasıyla başvurur. Yakın bellek bozukluğu çoğunlukla ilk belirtidir:

• Yeni bilgilerin öğrenilememesi, eşyaların sık kaybedilmesi, aynı soruların tekrar tekrar sorulması.
• İsim bulma ve anlama güçlüğü, konuşmada duraksama.
• Yer-yön bulmada, planlamada ve bütçe-alışveriş gibi işlerde zorlanma.
• İlerleyen dönemde giyinme, banyo ve tuvalet gibi temel günlük işlerde bağımsızlık kaybı.
• Bazı hastalarda içe kapanma, huzursuzluk, depresyon; ileri evrede sanrı ve varsanılar gibi davranış değişiklikleri.

Hastalık ilerledikçe kişi giderek yatağa bağımlı hale gelebilir; bu dönemde zatürre, idrar yolu enfeksiyonu ve yatak yaraları gibi sorunlar ortaya çıkabilir.

1. Ayrıntılı öykü: hasta ve yakınından, unutkanlığın başlangıcı, ilerleyişi ve günlük yaşama etkisi öğrenilir.
2. Bilişsel değerlendirme: yakın-uzak bellek, dil, dikkat ve günlük yaşam bağımsızlığı testlerle ölçülür.
3. Geri döndürülebilir nedenlerin dışlanması: B12 eksikliği, tiroid bozukluğu, metabolik sorunlar ve yapısal beyin bozuklukları (normal basınçlı hidrosefali, subdural hematom gibi) araştırılır. Bu nedenler tedaviyle düzelebilir.
4. Görüntüleme: beyin manyetik rezonans görüntüleme (MRG) ile demans nedenleri ayırt edilir; seçilmiş durumlarda ileri biyobelirteç incelemeleri yapılabilir.

Demans tedavisi hem ilaç hem de bakım-destek yaklaşımlarını içerir:

• Belirtiye yönelik ilaçlar: Alzheimer'da kolinesteraz inhibitörleri (donepezil, rivastigmin, galantamin) ve memantin kullanılır. Bu ilaçlar hastalığı durdurmaz ama bilişsel belirtileri ve işlevselliği destekleyebilir; hastanın evresine ve kullanabileceği forma (tablet, ağızda eriyen, çözelti, cilt yaması) göre hekim tarafından seçilir.
• Amiloid hedefli yeni tedaviler: son yıllarda erken evre Alzheimer'da beyindeki amiloid birikimini azaltan antikor tedavileri geliştirilmiştir. Bu tedaviler seçilmiş uygun hastalarda gündeme gelir, yan etkiler açısından yakın izlem gerektirir ve etkileri sınırlıdır.
• Damar risk faktörlerinin kontrolü: tansiyon, şeker ve kolesterolün yönetimi, özellikle vasküler demansta önemlidir.
• Davranışsal belirtilerin yönetimi: huzursuzluk, uyku bozukluğu ve depresyon için ilaç dışı yöntemler ve gerektiğinde ilaç tedavisi uygulanır.

• Güvenli ve tanıdık ortam: ev düzenini sabit tutun, düşme ve kaybolma risklerini azaltın.
• Rutin ve basit iletişim: günlük rutini koruyun; kısa, sakin ve net cümlelerle konuşun, hatırlatıcı notlar ve etiketler kullanın.
• Zihinsel ve fiziksel aktivite: kişinin yapabileceği düzeyde sosyal ve fiziksel etkinlikler yararlıdır.
• Bakım verenin sağlığı: bakım veren yükü ağırdır; bakım verenin de dinlenmesi, destek alması ve gerektiğinde profesyonel yardıma başvurması çok önemlidir.

Unutkanlık her zaman demans (Alzheimer) belirtisi midir?

Hayır. Yaşa bağlı hafif unutkanlık, isim veya kelime bulmakta zaman zaman güçlük normal olabilir. Ancak günlük yaşamı etkileyen, ilerleyen unutkanlık; aynı soruları tekrar sorma; yakın zamanda öğrenilenleri hatırlayamama; yer-yön karıştırma demans açısından değerlendirilmelidir. Ayrıca depresyon, uyku sorunları, tiroid ve B12 eksikliği gibi düzeltilebilir nedenler de unutkanlık yapabilir.

Demans ile Alzheimer aynı şey mi?

Demans, zihinsel işlevlerdeki gerilemeyi tanımlayan genel bir terimdir. Alzheimer hastalığı ise demansın en sık nedenidir (olguların yaklaşık %60-70'i). Vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans gibi başka nedenler de vardır.

Demansın tedavisi var mı?

Alzheimer'da kullanılan ilaçlar (donepezil, rivastigmin, galantamin ve memantin) belirtileri hafifletmeye ve işlevselliği desteklemeye yöneliktir. Son yıllarda erken Alzheimer'da amiloid hedefli antikor tedavileri geliştirilmiştir; bunlar seçilmiş hastalarda gündeme gelir ve yakın izlem gerektirir. Ayrıca damar risk faktörlerinin kontrolü ve bakım desteği hastalığın yönetiminde önemlidir.

Demans önlenebilir mi?

Bazı risk faktörleri değiştirilebilir. Tansiyon, şeker ve kolesterolün kontrolü, düzenli fiziksel ve zihinsel aktivite, sağlıklı beslenme, sigara ve aşırı alkolden kaçınma, işitme kaybının düzeltilmesi ve sosyal bağların korunması demans riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

Demans kalıtsal mıdır?

Çoğu Alzheimer olgusu doğrudan kalıtsal değildir; ancak ailede öykü ve bazı genetik özellikler (örneğin APOE e4) riski artırır. Nadiren tümüyle genetik geçişli, erken başlangıçlı formlar görülür.

Demanslı hastanın yakını nelere dikkat etmeli?

Güvenli ve tanıdık bir ortam oluşturmak, günlük rutini korumak, basit ve sakin iletişim kurmak, hastayı yönlendirici notlar/etiketler kullanmak yararlıdır. Bakım verenin de kendi ruhsal ve bedensel sağlığını koruması, destek alması çok önemlidir. Ani kötüleşmelerde (deliryum) enfeksiyon gibi ek bir durum aranmalıdır.

Prof. Dr. Ersin Tan, Çankaya'da Cinnah Caddesi'ndeki muayenehanesinde demans ve Alzheimer hastalığının değerlendirilmesi ve takibi konusunda hizmet vermektedir. Muayeneler yalnızca bu muayenehanede yapılmaktadır. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı emekli öğretim üyesi olarak edinilen akademik klinik deneyim değerlendirmeye yansımaktadır.

Randevu: Hafta içi 10:00–18:00 arası +90 312 428 17 92 · Adres: Cinnah Caddesi No:1/10 Nazmi Bey İşhanı, Çankaya/Ankara. Detaylı iletişim ve harita →

İlk muayeneye mümkünse hastayı iyi tanıyan bir yakınıyla birlikte gelinmesi, kullandığı ilaçların listesi ve varsa önceki tetkiklerin getirilmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.

1. Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024;404(10452):572-628.
2. Scheltens P, De Strooper B, Kivipelto M, et al. Alzheimer's disease. Lancet. 2021;397(10284):1577-1590.
3. 2024 Alzheimer's disease facts and figures. Alzheimers Dement. 2024;20(5):3708-3821.

Bu sayfadaki bilgiler eğitim amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. İçerik, Türk Tabipleri Birliği (TTB) Hekim İnternet Sitesi ve Tanıtım Kuralları'na uygun olarak hazırlanmıştır.

Son güncelleme: 17 Temmuz 2026